Al lezend in dat interessante boek – 'History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria in the Light of Recent Discovery', van de Britse archeologen Leonard King en Henry Hall – waar ik vorige week over schreef, vind ik het leuk om af en toe wat aanvullende informatie te zoeken op het internet.
Als er een belangrijke vindplaats, een tempelruïne, een pyramide, of een gevonden beeld, genoemd wordt is het prettig om ook te kunnen zien hoe dat eruitziet. Toen ik dus op zoek ging naar farao Senusret III, de 5e koning uit de 12e dynastie, die overleed in 1839 voor Christus, vond ik op Wikipedia een hele reeks foto's van beelden.
Senusret, die onder andere een zonnetempel liet bouwen in Abydos, had een regeerperiode van bijna 40 jaar. Hij was dus vaak als standbeeld vereeuwigd. Maar van alle beelden die van hem teruggevonden zijn is er maar één met een ongeschonden neus. Bij alle andere is de neus afgebroken.
Je zou kunnen denken dat dat toeval is. De neus, als uitstekend lichaamsdeel, kan makkelijk beschadigd raken, zeker bij een beeld dat al een paar duizend jaar oud is. Maar andere delen, zoals oren, vingers, tenen en knieën, zijn meestal nog wel intact. En die gebroken neuzen zie je vaker bij Egyptische beelden.
Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk de grote Sphinx van Giza. Striplezers zouden kunnen denken dat Asterix en Obelix daar verantwoordelijk voor zijn (zie deze strippagina). Er is ook een legende dat de troepen van Napoleon de neus van het beeld afgeschoten zouden hebben, met een kanon. Maar in werkelijkheid weten we niet hoe het beeld beschadigd raakte. Wat wel duidelijk lijkt is dat het met opzet gebeurde.
Ik ging op zoek naar het waarom van die kapotte neuzen en vond, bij de Vlaamse omroep VRT, een artikel over een tentoonstelling, in het Pulitzer Museum in het Amerikaanse St. Louis, uit 2019, 'Striking Power: Iconoclasm in Ancient Egypt', waarbij een reeks beschadigde beelden werd getoond. Op het blog 'Travellers 2 Egypt' vond ik een uitgebreide uitleg over de expositie.
De samensteller, curator Edward Bleiberg, vertelt dat veel mensen hem vroegen waarom al die neuzen toch gebroken waren. Hij legt uit dat, voor de oude Egyptenaren, beelden van goden en koningen bezield waren met sterke krachten. Als je zo'n beeld onschadelijk wilde maken dan was het verwijderen van de neus heel effectief, want dan kon het beeld niet meer ademen en zou de geest die erin huisde dus stikken.
Hij zegt dat er aanwijzingen zijn dat, speciaal opgeleide, handwerkslieden eropuit gestuurd werden, om bepaalde beelden van hun neuzen te ontdoen. Dat gebeurde in opdracht van de heersende Farao, die op die manier de nagedachtenis van eerdere heersers wilde uitwissen. Daarbij werden niet alleen standbeelden, maar ook reliëfs onder handen genomen. De nalatenschappen van de koninginnen Hatsjepsoet en Nefertiti zijn op die manier zelfs bijna volledig vernietigd.
Dat klinkt allemaal nogal vreemd en barbaars, vooral omdat wij die beelden en reliëfs als prachtige kunstwerken zien, waar je zuinig op zou moeten zijn. Maar ook in recentere tijden vind je voorbeelden van dit gedrag. In ons eigen land is er, in de 16e eeuw, een beeldenstorm geweest waarbij katholieke beelden en kunstwerken werden vernield.
En nog korter geleden, in 2001, werden de beroemde boeddhabeelden van Bamyan, in Afghanistan, door de Taliban verwoest. Ook werden en worden er nog regelmatig standbeelden van verdreven tirannen, of voormalige slavenhandelaren, van hun sokkels getrokken.
In de Britse stad Bristol werd, in 2020, het 19e eeuwse standbeeld van Edward Colston in de haven gegooid. Het beeld was, al sinds de jaren '90, omstreden want Colston was een vooraanstaand slavenhandelaar. Het beeld werd wel weer uit het water gevist en, besmeurd en al, tentoongesteld. De demonstranten die het beeld te grazen namen werden door een jury vrijgesproken.
In ons eigen land, in de stad Hoorn, is er al jaren een verhitte discussie over een standbeeld van Jan Pieterszoon Coen, die onder meer gouverneur generaal was van de VOC. Door zijn bloederige optreden kreeg hij de bijnaam 'de slachter van Banda'. Sinds 2012 is er op de sokkel van zijn standbeeld een tekst geplaatst die de kwalijke kanten van zijn optreden weergeeft. In 2023 en '24 werd er opnieuw geprotesteerd tegen het standbeeld. Voorlopig staat het er nog.
Nog steeds een heel gedoe om beelden dus. In het oude Egypte hadden Colston en Coen gewoon hun neus verloren. Zo gek is het verminken van standbeelden dus niet, ze worden nog steeds gezien als krachtige symbolen. Maar jammer is het soms wel, want de paar antieke Egyptische beelden met neus zien er toch veel beter uit.
